नेपाल पत्रकार महासंघ संपर्क शाखा युएइले उपसभापति निर्वचन राईलाई दुबइस्थित नेपाली रेष्टुरेण्टमा एक कार्यक्रमको आयोजना गरी विदाई गर्यो । कार्यक्रमका सभापति खेम पौडेलले खादा ओडाएर तथा सहकर्मीहरुले पुष्प गुच्छाले सम्मान विदाई गरेका थिए ।
फोटोको लागि यहाँ क्लिक गर्नुहोस्

झण्डै एक दशकदेखि युएइमा बसोवास गर्दै आएका श्री राईको युएइबाट प्रकाशित हुने साहित्यिक पत्रिका परदेशको संपादन तथा आकृति पत्रिकासँग संबन्धित छन् । उनले पाँच बर्षअघि आफ्नै अध्यक्षतामा खोटाङ्ग समाज नामको संगठन खोलेर युएइमा क्षेत्रिय संगठनको शुरुवात् गरेका थिए ।

कार्यक्रममा सहकर्मीहरुले उनको योगदानको चर्चा गरेका थिए । प्रत्यत्तरमा उनले युएइमा आफ्नों लामों बसाइमा यहाँका साथीहरुसँगै बसेर काम गर्दाको अनुभव सुनाउँदै पत्रकारको रुपमा विगत डेढ बर्षको सहयात्रामा साथ दिनुहुने सबैमा धन्यवाद दिदै यो बिदाई सम्मानकोलागि महासंघलाई धन्यवाद दिएका थिए ।
उनी आफ्नो कंपनीकै कामको शिलशिलामा कतार सरुवा भएर गएका हुन् ।

अन्य अतिथिहरुमा दूतावासका प्रथम् सचिव प्रकाशमणी पौडेल, तृतिय सचिव जितेन्द्र लाभ, यूएर्इमा स्थापना भएका विभिन्न संघ संस्थाका प्रतिनिधीहरु, पत्रकारहरु, साहित्यकार, बुद्धिजिवी, समाजसेवी तथा अन्य प्रवासी नेपालीहरुको उपस्थिति रहेको थियो ।

कार्यक्रम प्रमुख अतिथि तथा सभापतिद्धारा सयूक्त रुपमा पानसमा पत्ती बालेर उद्धघाटन गरिएको थियो भने नेपालका सहिदहरुको सम्झनामा १ मिनेट मौन धारण गरिएको थियो । संस्थाका उपाध्यक्ष पर्शुराम खरालले मन्तब्यद्धारा उपस्थित अतिथि, साहित्यकार तथा अन्य प्रवासी नेपालीहरुलाई स्वागत गरेका थिए भने कलाकारहरुले गितबाट उपस्थित सबैलाई स्वागत गरेका थिए ।

भानुभक्तको फोटोमा प्रमुख अतिथि तथा सभापति लगायत उपस्थित अन्य अतिथिहरुले पनि माल्यापण गरेका थिए । भानुभक्तको बारेमा तेज आचार्यले आफ्नो मन्तब्य राख्नुको साथै भानुभक्तको जिवनी बारेको कविता वाचनगरेका थिए ।

कवि तथा साहित्यकारहरु टिका लिम्बु, लक्ष्मण सागर, चन्द्र चेम्जोङ्ग, निमेश गिरी, असिम महत, एस.के भण्डारी, चिरञ्जीवी सुवेदी, केदार श्रेष्ठ, राज र्राई, शंखर पौडेल, के.पि किरण शर्माले विभिन्न लयमा भानुभक्त तथा अहिलेको जल्दो बल्दो बिषयको शिर्षमा कविता तथा गजल वाचन गरेका थिए ।

प्रमुख अतिथि यूएर्इकालागि नेपालका महामहिम राजदूत अर्जुन बहादुर थापाले १९५ औं भानु जयन्ती तथा साहित्यिक कार्यक्रममा उपस्थित हुन पाएकोमा अनेसासालाई हार्दिक धन्यवाद दिदै, नेपाली साहित्य आकाशका पहिलो ब्यक्ति जसलाई हामी आदिकवि अर्थात पहिलो कविको रुपमा मान्छौ उहाँ भानुभक्त आचार्यको जन्मजयन्ती यूएर्इमा मनाउन पाउदा ज्यादै खुशी लागेको छ । यस उपलक्ष्यमा उहाँ प्रति नेपाली साहितय र नेपाली भाषाको विकाशमा गर्नु भएको उच्च योगदानको हार्दिक श्रदाञ्जली अर्पण गर्न चाहन्छु । आफ्नो भाषा, साहित्य कला र संस्कृतिलाई विदेशमा रहेर पनि विकाश गर्ने क्रममा यहाँहरुले योगदान दिई रहनु भएको छ यो योगदान भविश्यमा पनि जारी रहने छ भन्ने आशा गर्दछु । नेपाली भाषालाई विकाश गर्ने शिलशिलामा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको शन्देशलाई जहिले पनि मनन गर्नु पर्दछ भन्ने ठान्दछु । सबैले स्वकार गरेको भाषा सरकारी कामकाजको भाषाको रुपमा प्रयोग गर्दै आईरहेका छौ शुद्धाशुद्धी, साहित्य आदिमा सुधार गर्‍र्यो भने आदिकवि भानुभक्तको सच्चा अर्थमा सम्मान गरेको हुनेछ भन्दै अन्त्यमा अनेसासले यो कार्यक्रम गरेर नेपाली भाषालाई जिवन्त राख्ने काम गरेकोमा अनेसासलाई धन्यवाद दिन चाहन्छु । नेपाली भाषाको अनुराग, ममता, नेपाली साहित्य प्रतिको ममताको विकाशमा अझ अगाडी बढ्न आजको दिनले प्रेरणा दियोस् भन्न चाहन्छु भन्नु भएको थियो ।

कलाकारहरु असिम महत, र्सुय केसी, नन्दु र्राई, गोपाल सेनका साथमा अन्य कलाकारहरुले बिच बिचमा सास्कृतिक प्रस्तुतिहरु पस्केका थिए ।

कार्यक्रमको अन्त्यमा कार्यक्रमका सभापति बालचन्द्र पोख्रेलले अनेसासको निमन्त्रणामा उपस्थित हुनु भएका प्रमुख अतिथि तथा अन्य अतिथिहरु, साथै कलाकार, साहित्यकार तथा उपस्थित सबैलाई कार्यक्रममा सहभागी हुनु भएकोमा धन्यवाद दिनु भएको थियो । भानु जयन्ति असार २९ गते भएता पनि यूएर्इको र्सार्वजनिक बिदाको दिन पारेर हामीले २ दिन अगाढी आसर २७ गते मनाइएको हो । यसरीनै अनेसासले विश्वभरीका साखाले भानु जयन्ति मनाउदै छ । अनेसासको केन्द्र अमेरिकाको वासिङ्गटन डिसीमा भानु भक्तकै जन्मजयन्तिको अवसरमा विषेश कार्यक्रमका साथ अनेसास केन्द्रका नयाँ पदाधिकारीहरुलाई २००८ देखि २०१० सम्मको कार्यकाल सुम्पीदै छ । केन्द्रका नयाँ कार्यसमितिलाई अनेसासलाई अझै विश्वमा फैलाउन सकुन । विश्वभरी छरिएर रहेका साहित्यकारहरुलाई अनेसासको वृक्ष भित्र समेट्ने कोशिष होस् भन्दै कार्यक्रम समाप्त भएको जानकारी गराउनु भएको थियो ।

कार्यक्रम सञ्चालन सस्थाका सदस्य प्रकाश भट्टर्राईले गरेका थिए । कार्यक्रम दिनको ४ बजे सुरु भइ साँझ ७ बजे समाप्त भएको थियो ।

यस्तै खालको सम्भावना युरोपमा पनि नदेखिएको होइन, तर युरोकपका कारण अस्टि्रयामा अबैध यौनधन्दामा वृद्धि भएको कुरालाई त्यहा”का यौनकर्मीहरूले नकारेका छन् । ‘अबैध धन्दामा वृद्धि भएको कुरालाई म स्वीकार्दिन” ।’ अस्टि्रयाको यौन व्यवसायीको समूह सोफीकी एक सदस्य इसा भान राहडेनले भनिन् । अस्टि्रयाको यौन बजार अत्यन्त व्यवस्थित रहेका कारण कुनै त्यस्तो आवश्यकता नभएको दाबी यौनकर्मीहरूको छ । खेलाडीहरूका लागि बैध रूपले यौन सेवा उपलब्ध गराएको दाबी यौनकर्मीहरूको छ ।

प्रतियोगिताअघि नै अबैध यौनकर्मी हाबी हुने सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै प्रतियोगिता आयोजकले खेल सञ्चालन हुने चार सहर भीयना क्लागेनर्फट, इन्र्सबर्ग र सार्ल्बर्गमा ठूलो मात्रामा प्रहरी तैनाथ गरेको थियो । प्रतियोगिता अवधिभर रेडलाइट एरियामा पनि कडा निगरानी राखिएको छ, जसको एउटै कारण थियो( अबैध यौनकर्मीको त्यो क्षेत्रमा प्रवेश नरहोस् ।

उता, युरोकपको मजामा अन्यत्र भौंतारिनेहरूको संख्या बढिरहेकै समयमा फुटबलको मज्जामा यौनलाई बिर्सनेहरूको पनि कमी छैन । अस्टि्रयामा गरिएको एक र्सवेक्षणअनुसार ३३ प्रतिशतले यो समयमा यौन गतिविधिमा कमी ल्याएका छन् । भियना विश्वविद्यालयले यो निष्कर्षनिकालेको हो । विश्व विद्यालयको प्रतिवेदनअनुसार ७० प्रतिशतले युरोकपलाई नियालिरहेका छन् भने ३७ प्रतिशतले यौन गतिविधिलाई अल्टरनेट बनाएका छन् । १४ प्रतिशतमा भने फरक स्टाइल रहेको पाइएको छ । अस्टि्रयाका १४ प्रतिसत व्यक्तिले फुटबलको मज्जा लुट्दै यौन क्रियाकलाप सञ्चालन गर्ने जनाइएको छ ।

युरोपीय फुटबलमा भिन्नै खालको आकर्षा बोकेको स्पेनको हकमा भने स्थिति अलि फरक छ । यहा”का गृहिणी तथा युवतीहरू वाक्क छन् । उनीहरूका श्रीमान् तथा ब्वाइप|mेन्डले आफूलाई भन्दा रियल म्याडि्रड वा बार्सिलोनालाई बढी प्राथमिकता दिएको गुनासो गर्नेहरू अहिले पनि यस्तै समस्याबाट पीडित छन् । उनीहरूका श्रीमान् अझै पनि बारमा भेला हुन्छन्, बियर पिउ”छन् र आफ्नो राष्ट्रिय टिमको खेल हर्ेर्दै होहल्ला गर्छन् । आकर्ष र लोकप्रिय फुटबल खेल धेरैका लागि सौता बनेको देखिएको छ । एक र्सर्वेक्षणअनुसार स्पेनका १० मध्येका ७ वयस्क आफ्नी श्रीमतीस”ग रात त बिताउ”छन् तर उनीहरूको ध्यान भने फुटबलमै हुन्छ ।

बार्सर्ीीेना र रियल म्याडि्रड मात्र होइन, भ्यानेन्सिया र भिल्लारियल पनि स्पेनिस महिलाका सौता बनेका छन् । स्पेनिस महिलामा पुरुषहरूले यी दर्ुइ क्लबका लागि आफूप्रति ध्यान नदिएको गुनासो रह”दै आएको थियो । फुटबलका कारण सहनुपरेको पीडालाई पनि प्रेमीका साथी नभएका होइनन् । जस्तो कि सन् १९९० को विश्वकपमा पल ग्यास्कोइनले पेनाल्टीमा गोल नगरेपछि इङ्ल्यान्ड बाहिरिएको दुःखमा त्यहा”का ६९ प्रतिशत पुरुषले आङ्खनी श्रीमतीलाई अंकमाल गर्दै रोएर रात काटेका थिए । थुप्रै र्सर्वेक्षणअनुसार स्वीडेनका बासिन्दा यौनमा उदार देखिएका छन् । ८८ प्रतिशत स्वीडेनका पुरुष चुम्बन चाहन्छन् । श्रीमती अगाडि भए ठीकै, नभए जो छ उही ।

पूव राजा ज्ञानेन्द्रले अनेक आंशकाको कालो बादल चिर्दै अत्यन्त शालिन प्रकारले आफ्ना मनका कुरा औपचारिक रुपमा जनसमक्ष राखेर नेपाल सरकारले बस्न दिएको नागार्जुनको कुटीमा वास बस्न नेपाल सरकारले तोकिदिएको मितिमै गएर यौटा नमूना देखाइदिए । तर त्यो दृष्टान्त कुनै बेला इतिहासले के कसरी मूल्याङ्कन गर्ला समयको हातमै छाडौं ।

राजाले राजपाठ नेपाल सरकारलाई बुझाएर गएपछि नेपाल स्वतः राजा विनाको देश भयो ।प्रत्यक्षतः दृष्य र बयान यति नै हो । कुनै बेला उखान हाल्ने गरिन्थ्यो -अन्यायको अवस्थामा ‘राजा विनाको देश’ हो र - भनेर । अहिले देश राजा विनाको छ । त्यतिखेर राजा भनेर शासनको अर्थमा भनिएको हुँदो हो । न्यायको अर्थमा भनिएको हुँदो हो । सुव्यवस्थाको अर्थमा भनिएको हुँदो हो । सुरक्षाको अर्थमा भनिएको हुँदो हो ।

आज त्यहि अर्थमा नेपाल राजा विनाको देश भएको छ । र्सार्वजनिक यातायातका साधन ठप्प छन्, हड्ताल जारी छ । काठमाडौं राजधानी शहर फोहोरको कन्टेनर बनेको छ । नयाँ संविधान बनाएर देशलाई उन्नत बनाउने जिम्मा पाएका दलहरु कर्ुर्सिको लुछाचुँडीमा अपहत्ते गरिरहेका छन् - निरन्तर, निरन्तर । यौटा र्सव साधारण नेपालीले लामो सास फर्ेन झन गाहारो भएको छ । बहालवाला मन्त्री सरकारी कर्मचारीलाई शौचालयमा थुनेर ठिक गरेका ठोकुवा गर्दै कानुनी राज्यको हदैसम्मको उपहास उडाइरहेछन् र तालुकवाला दल मन्त्रीको यो बहादुरीलाई ‘मौन सम्मती’ जनाएर कानुनको झन् ठूलो उपहास गरिरहेछ । यहि हो त राजा विनाको देश भनेको । ‘लोकतान्त्रिक गणतन्त्र’ मा अनुशासन चाहिन्छ कि चाँहिदैन - गणतन्त्रमा पनि जनताको हविगत गणतन्त्र पर्ूवको भन्दा पनि गए गुज्रेको हुनु कतिसम्म ठिक हो -

पटक पटक आफैंले बनाएको नियम, कानुन र संविधानलाई पटक पटक संशोधन गरेर पनि राजनैतिक निकास दिन नसक्नुको जिम्मेदारी कस्ले लिने हो - के नेपालले मुटि्ठभरका ‘लोभी पापी’ ले मात्रै सदा र्सवदा विरालोले खेलाएको मूसा बन्नु पर्ने हो -

नेपाल - राजा विनको देश । यो नियती कतिन्जेल -

२२ जुन २००८
भर्जिनिया ।

समुन्द्र पारीबाट

मालाधारी हात्ती नागार्जुनतिर नलागोस्
-Anil Pandey, California USA
दन्त्यकथामा एक देश थियो । त्यहाँ राजाको खोजी हात्तीले गथ्र्यो । उसले जसलाई माला लगाउँछ ऊ राजा हुन्थ्यो । कहिले काहीं हात्तीले बिचित्रै गथ्र्यो- सन्काहा र लाटा-लठेप्राहरुलाई पनि उसले माला पहिराइदिन्थ्यो ।

तर जनता हात्तीप्रति यति श्रद्धावान थिए कि उसले माला लगाइदिएपछि ‘यो त हुन्न,’ भन्दैनथे । ‘कम्तिमा कुनै राजा त पाइयो,’ भनेर प्रसन्न हुन्थे । उनीहरु आफूलाई राजा भएको मुलुकको भाग्यमानी प्रजा सम्भिmन्थे ।

तर नेपाली त्यति भाग्यमानी हुन सकेनन् । करिव एक महिनासम्म राष्ट्रपतिको खोजी भयो । राष्ट्रपति पाइएन । कसलाई मुलुकको प्रथम पुरुष वा महिला बनाउने भनेर नेपाली कांग्रेस, एमाले र माओवादीमा टाउको ठोकाठोक भयो । तर पार लागेन । गिरिजाप्रसाद कोइराला राष्ट्रपति नभई मृत्युवरण गर्न नचाहने, माओवादी उनले राष्ट्रपति हुने हो भने सरकारमै नबस्ने र एमाले दुइटाको खेलमा कर्ुर्सर्ीीतै उछिट्टएिर आफ्नो हातमा हुत्तिएर आउँछ कि भनेर र्‍याल काडेर बसिरहने । यो विचित्रको अवस्थाले नेताहरुलाई त आत्मरतीमा रमाउन कामै लाग्यो होला, जनतालाई निकै निराश बनायो ।

दर्ुइ सय ४० बर्षलामो राजतन्त्र समाप्त भएर गणतन्त्र आएका कारण नेपाली जनतामा जुन उत्साह जागृत भएको थियो, त्यो उषाकालमै सिथिल हुनपुग्यो । राजनीतिक दलका नेताहरुको सामन्तवादी चरित्रको हानाथापका कारण यस परिवर्तनले सांस्कृतिक स्वरुप ग्रहण गर्ने संकेत देखाएन । जनताका वारिस बनेका नेतामा उदार भावको अभाव र गणतान्त्रिक चरित्रको अनिकाल प्रष्ट देखियो । नेकपा माओवादीले अन्य सबै दललाई उछिनेर जुन विशाल कायको परिचय दियो, त्यसको सम्मान गर्ने लोकतान्त्रिक अभ्यासको अभावका कारण अविश्वासको बादल कति बाक्लिएको रहेछ, प्रष्ट भयो ।

जनता नेताबाट उदारताको अपेक्षा गरिरहेका हुन्छन् । सरकारले थोरै खाएर जनतालाई धेरै खुवाओस् भन्ने अपेक्षा उनीहरुको हुनर्ेगर्दछ । तर यसको ठीक विपरीत नेता र मन्त्रीहरु राजतन्त्र कालको भन्दा पनि ठूलो भाग खान लागिरहेका छन् । यसको उदाहरण बनेको छ संविधानसभा । ६ सय १ जनाको संविधानसभामा हरेक व्यक्तिले प्रतिमहिना ४५ हजार रुपियाँ खाने व्यवस्था गरिएको छ । यसमा कोही अघि उभिएर ‘म आधा रकम मुलुकलाई नै फर्काउँछु, मलाई २०-२२ हजार भए पुग्छ’ भन्नसकिरहेका छैन । नेपालीको जीवनस्तर हर्ेदा १०-१२ हजारले सामान्य जीवन बाँच्न सकिन्छ । तर संविधानसभाका सदस्यहरु दर्ुइ वर्षभत्रै पूँजीपति बन्ने तयारीमा लागेका देखिन्छन् । यो जनचाहना होइन ।

राजाले संविधानसभाको पहिलो बैठकको निर्ण्र्ााो सम्मान गर्दै श्रीपेच र राजदण्ड त्याग गर्ने जुन बुद्धिमानी देखाए, त्यसले उनको लोकप्रियता बढाइदियो । जनता नेतातिर फर्केर ‘राजाबाट केही सिक,’ भन्न थालेका छन् । राजाको व्यवहार र सोच राजनीतिक नेताका लागि चुनौतीको विषय हुन पुग्यो । जनताको निर्ण्र्ााभन्दै राजदरवार छोडेर राजा रानीबनतिर उकालो लाग्ने तर जनताले ठूलो पार्टर्ीीे हैसियत दिएको माओवादीको निर्ण्र्ाानेकाले नमान्ने, यो कस्तो विडम्बना । गणतान्त्रिक लोकतन्त्रलाई गम्भीरताका साथ लिएर साँचो अर्थमा यसलाई संस्कारका रुपमा विकसित गर्नु आजको आवश्यकता हुन पुगेको छ । यसको अभ्यास नेताहरुबाटै थालिनर्ुपर्छ । अन्यथा यसको परिणाम घातक पनि हुनसक्छ ।

परिणाम कस्तो घातक हुनसक्छ भनेर अड्कल लगाउन सकिन्छ । जनता राजालाई छोडेर राष्ट्रपतिमा उक्लेका त छन्, तर शाहवंशले यस मुलुकलाई दिएको योगदान विर्सिन सकेका छैनन् । बडामहाराज पृथ्वीनाराण शाहको एकीकरणले बनेको मुलुक नेपालका नागरिकले त्यस वंशलाई बिर्सने कुरा पनि आउँदैन । उनीहरु शासकीय संस्कारमा पनि छन् । यदाकदा कठोर भएपनि खास समयमा जनताको चाहनालाई सम्मान गर्न उनीहरु जान्दछन् । पछिल्लो पटक नागार्जुनतिर लागेर पनि ज्ञानेन्द्रले त्यही कुराको पुष्टि गरेका छन् । बंशपरम्परागत संस्कारलाई उनले कायम राखेका छन् । त्यसैले नेपाली जनताले ज्ञानेन्द्रलाई राष्ट्रपतिको माला लगाइदिए भने आर्श्चर्य हुनेछैन । आजको जनतारुपी हात्तीलाई नेताहरुले यसैगरी झोक उठाइरहने हो भने मालाधारी त्यो जीव नागार्जुनतिर उकालो लाग्नसक्छ । सामान्य जनताले यस प्रकारको निर्ण्र्ाालिइहाले तापनि अर्को व्रि्रोही समूह राजाको कुनै स्वरुपलाई सत्तामा देख्न चाहँदैन । कम्तीमा केही वर्षम्म उनीहरु राजा पटाक्षेप भएको हर्ेन चाहन्छन् । भोलि राजा राष्ट्रपति बनेर नै शासनमा आउने हो भने पुनः अर्को व्रि्रोह र अस्थिरता सिर्जना हुनसक्छ ।

आजको संक्रमणकालीन स्थितिमा स्थायी निकासका लागि राजनीतिक दलका नेताहरु नै अगाडि आउनु आवश्यक छ । उनीहरुको सोच र संस्कारमा परिवर्तनको खाँचो छ । संकर्ीण्ा मानसिकताकै कारण राष्ट्रपति चयनमा लामो समय लागेको हो । यदि यस्तै हो र पहिलो प्राथमिकतामा संविधान निर्माणलाई नै राख्ने हो भने प्रधानमन्त्रीलाई कार्यवाहकको जिम्मेबारी दिएर पनि काम चलाउन सकिन्छ । एक-डेढ वर्षा संसदीय चुनाव गरेर चार-पाँच वर्षा लागि स्थायी प्रकृतिकै राष्ट्रपति बनाउन सकिन्छ । आखिर ६०१ ज्ानाको विशाल संविधानसभालाई पाल्नु नै नेपालीका लागि सेतो हात्ती भएको छ, त्यसमा राष्ट्रपतिको बोझ थप्न किन हतार गर्ने -

अल्लारे किशोरीदेखि वयस्क तथा नातिनातिना देखिसकेका पाका महिलासम्म यस पेशामा लागेर काम गर्दै आएका छन् । कैलाली मुडाकी वादी समुदायकी १२ वषिर्या बालिका रोजी वादी पनि बुझ्छिन्- यौन व्यापारका कुरा । उनका दिदी र आमाले सो काम गर्ने गरेको बताउँदै उनी भन्छिन्- अरुलाई खुशी गरेर खानर्पर्छ । खान लाउन नपाएपछि त्यस्तो काम गरेको ठीकै लाग्छ । नगरेर के गर्ने त ? ४ कक्षामा पढ्ने रोजी उनको आमा तथा दिदीसँग वादी आन्दोलनमा सामेल हुन केही समय अगाडि काठमाडौं आएकी थिइन् तर उनलाई थाहा छैन काठमाडौं किन गईयो - यद्यपि उनी पढेर पछि आफ्नो पुख्र्यौली पेशाविरूद्ध जनचेतना फैलाउन चाहन्छिन् ।
मानवीय सभ्यताको सबैभन्दा पुरानो पेशाको रूपमा लिइएको यौन व्यवसायलाई वाध्यताको पेशाको रूपमा अंगाल्न वाध्य भएको उनीहरू बताउँछन् । कतिपय यौन व्यवसायी महिलाहरू आफूलाई ‘पियर एजुकेटर’को रुपमा प्रस्तुत गर्दै विभिन्न यौनरोगबाट मुक्त हुने तथा एड्सबाट बच्ने उपाय पनि सिकाउँछन्- आफूजस्ता यौन व्यवसायीलाई । कतिपयले भने नेपाल परिवार नियोजन संघको आर्थिक सहयोगमा आफ्नो व्यवसाय नै परिवर्तन गरेका छन् ।

यौन व्यापारमा श्रीमानको दलाली
यौन व्यवसाय प्रायः होटल, रेष्टुरेष्टमा हुने गरेको मानिन्छ । तर यो संवाददाता चितवन, बाँके, कैलाली तथा दाङजस्ता जिल्लाका यौनकर्मी भेट्ने क्रममा यो पेशा होटलमा मात्र सीमित नभएको पाइयो । उल्लेखित जिल्लाका कतिपय बेरोजगार तथा कामचोर पुरुषहरूले आफ्नो श्रीमतीले यौन व्यवसाय गरेकोलाई नदेख झैं गरी मौन र्समर्थन गरेको पनि पाइयो । यो व्यवसाय होटलमात्र होइन, आफ्नै घर, जंगल जताततै मौलाएको पाइन्छ । अर्थात कतिपय महिलाहरू जंगलमा घाँसपात र यौनव्यवसाय दुवै गर्दछन् । कैलालीकी शान्ति चौधरी भन्छिन्- ‘श्रीमानले २।३ पटक त घरमैं भेट्टाए । श्रीमानले कि खुवाउनु पर्‍यो कि घुम्न पठाउनु पर्‍यो ।’ १० वर्षो उमेरमा अनमेल विवाह गरेकी शान्ति राम्रो खाने, लाउने रहरकै कारण यौन व्यवसाय गरेर अहिले छोडिसकेको बताउँछिन् । कतिपय यौनव्यवसायी महिलाहरूको आग्रह थियो- हाम्रो नाम ठेगाना नखुलाउनु होला, सुरक्षा निकाय र माओवादीले त हैरान पार्छन् ।

नेपालगंजकी अर्की यौनकर्मी आशा आफू यौनकर्मीको रूपमा काम गर्न श्रीमानले नै बाध्य पारेको बताउँछिन् । उनको स्पष्ट कथन थियो- मलाई श्रीमानले नै यौन व्यवसाय गर्न बाध्य पारेको हो । नौ दश पटक श्रीमानले नै दलाली गरेर मलाई सम्बन्ध राख्न पठायो । पछिल्लो पटक मैले दाजु भन्दै आएको मान्छेसँग सुत्न पठाएपछि आफैं जान थालें ।

चितवनकी ५ छोरी एक छोराकी आमा तथा एक ४० वषिर्या यौनकर्मी भन्छिन्- सन्तुष्टिको लागि श्रीमान छँदैछन्, मैले गरेको त पैसाकै लागि हो । सधै लजमा ग्राहक पाइन्न, जंगल पनि जानु पर्ने हुन्छ ।’ आफ्नो कामप्रति श्रीमानको मौन र्समर्थन रहेको बताउँदै उनी अगाडि भन्छिन्- श्रीमतीले पैसा कहाँबाट ल्याउँछे भन्ने कुरा बुझेरै होला काम नगर्ने श्रीमान पैसाको स्रोत बुझ्ने आँट गर्दैनन्, बुझ पचाएर बसेका छन् । छोराछोरी पाल्न यौन कार्य
छोराछोरी पाल्न वाध्य भएर यौन व्यवसायमा लागेको आम यौनकर्मी महिलाहरूको तर्क छ । वाध्यता र खर्च चलाउनकै लागि यौन पेशा अंगालेको बताउने महिलाहरू प्रायः अशिक्षित छन् । कैलालीकी यौनकर्मी भगवती पनि आफूले छोराछोरी पाल्नकै लागि यौनकार्य गरेको बताउँछिन् । छोरा विरामी हुँदा आफूसँग भएको चारआना सुन धितो राख्न खोज्दा समेत पाँचसय रुपियाँ पाउन नसकेपछि आफू बाध्य भएको बताउँदै उनी आक्रोश पोख्छिन्- ‘अर्काको घरमा काम गरेर पनि खान पुग्दैन, बच्चालाई भोकले मार्नुभन्दा आफैं तड्पेर भएपनि खुवाउन त पर्‍यो । मान्छेहरूले त गिल्ला गर्ने, उडाउने मात्र हो, फेरि उनीहरूले नराम्रो काम गर्ने भनेर किन थुक्ने ?

भगवतीकाअनुसार उनले आठ महिना अगाडि यौन व्यवसाय गरेकी थिइन् भने अहिले उनले त्यो काम छाडेकी छन् । अहिले उनले परिवार नियोजन संघबाट सात हजार रुपियाँ लिएर पसलसंचालन गर्दै आएकी छिन् ।

द्वन्द्वका बेला बम विष्फोटमा परी श्रीमानको मृत्युपछि विधवा हुनु परेका दाङकी कमला (नाम परिवर्तन) परियार पनि यही व्यवसाय गरेर बसेकी छन् । दुइ छोराछोरीकी आमा कमलाको कथन छ- माइतमा बस्दै आएको छु । छोराछोरी पढाउने, कितावकापी किन्ने खर्च चाहिएपछि मजबुरीले काम गर्दै आएको छु ।

रमाइलो गर्दागर्दै…….
घुम्ने खाने क्रममा महिला तथा पुरुष साथीको लागि पनि उनी आफै खर्च गर्थिन् । ‘श्रीमान नभएको कारण साथीहरूसँग घुम्न, खान म आफैंलाई पनि रमाइलो लाग्थ्यो वियर खाइन्थ्यो । यही कारण साथीहरूको लागि म आफैं खर्च गर्थें’ । उनी अगाडि भन्छिन्- पुरुषसँग यौन सम्बन्ध राख्दा पैसा आउँछ भन्ने मलाई थाहै थिएन, मलाई प्रयोग गरेर अर्को महिला साथीले पैसा कमाईरहेको कुरा चार महिना पछि मात्र थाहा पाएँ ।’ एचआईभी एड्स तथा विभिन्न यौनरोगसम्बन्धी तालिम लिएको कारण सोप्रति सचेत शरिता भन्छिन्- यौनकर्मीलाई रोग लाग्छ भन्ने थाहा पाउने वित्तिकै जचाएँ, तै भाग्य छैन रहेछ, अनुहार हेरेर थाहा हुन्न के गर्ने -
चितवनकी सरिता २२ वर्षो हुँदा श्रीमानको मृत्यु भयो । १३ वर्षा विवाह गरेर १४ वर्षो उमेरमा बच्चा जन्माएकी सरिताले तीन जना छोराछोरी पाल्न उनले व्यापार गर्न थालिन् । व्यापारको सिलसिलामा कहिलेकाहीं साथीसँगको भेटघाटको क्रममा उनको मादक पदार्थ खाने बानी पर्‍यो । व्यापार राम्रो चल्न सकेन । घाटाको व्यापार हुन थालेपछि दिक्क मान्दै रमाइलोको लागि महिला साथीसँग घुम्न थालिन् । यही घुम्ने क्रममा आफूले थाहै नपाई देहव्यापारमा लागिसकेको कुरा चार महिना पछि मात्र चाल पाइन् । ३८ वर्षपुगेकी सरिताले अहिले आफ्नो व्यवहार परिवर्तन गर्न खोजेकी छन् । उनलाई लैजाने साथीसँगको सम्बन्ध टुटाएकी छन् ।

यस्तै २५ वर्षी अर्की यौनकर्मी श्रीमान श्रीमतीमध्ये दुवै बरोजगार बस्नु परेपछि झगडामैं दिन वित्न थालेकोले दिक्क भएर यौन कार्यमा संलग्न भएको बताउँछिन् । दुइ बच्चाबच्चीकी आमाले पहिलो पटक यौनकर्मीको रूपमा पैसा पाउँदा आफू उत्साहित भएको बताउँदै भनिन्- पैसा पनि आउँने रहेछ, राम्रो हुँदो रहेछ जस्तो लाग्यो । तर एक वर्षयो काम गरेपछि भने बेक्कार गरेंछु जस्तो लाग्न थालेको छ ।

दाङकी रेखाले पनि रमाइलोका लागि विवाह अगाडि यौनकर्मीको रूपमा काम गरिन् । विद्यालयकै पोशाकमा ग्राहकले भनेको ठाउँमा जाने रेखाले आफ्ना ‘पार्टनर’को रूपमा सैनिकहरूलाई बढी मन पराइन् । उनले हौसिंदै भनिन्- पहिलो चोटी नै आर्मीको ठूलै मान्छे रहेछ, पाँच हजार दियो । त्यसपछि त सानोतिनो मान्छेलाई हर्र्दै नहर्र्ने भएँ । बढी पैसा पाउन थालेपछि झन उत्साहित भएर काम गर्न थालें ।

कण्डम लुछालुछ
यी यौनकर्मीहरु ग्राहकलाई कण्डम प्रयोग गर्न लगाउँछन् । विभिन्न यौन रोग सम्वन्धमा यिनीहरु जानकारी पनि राख्दछन् । यौनको भोक मेटाउन हिडेका ग्राहकहरु कमैले मात्र कण्डम बोकेर हिड्छन र यिनीहरुलाई यौनकर्मी महिलाहरुले नै कण्डम उपलब्ध गराउने गरेको छ । यी यौनकर्मीहरु कण्डम बजारबाट भने किन्दैनन्, नेपाल परिवार नियोजन संघबाट लिन्छन् ।
नेपाल परिवार नियोजन संघले यौन कर्मीहरूलाई यौन रोगबाट बचाउन तथा एचआईभी संक्रमणबाट बचाउन कण्डम वितरण गर्ने गरेको छ । यसै क्रममा छ महिना अघि कैलालीको मूढामा बादी समुदायमा वितरण गर्न भनी एक जना वादी महिलाले तीन हजार कण्डम लिएर गइन् । उनले अरुलाई दिइनन् तर अरुले थाहा पाएर कण्डम लिनका लागि ठूलो झगडा भयो । कण्डम लुछालुछ भयो । कण्डमका लागि झगडा हुँदा सडकमा घण्टौं गाडि जाम भयो । कण्डम पुर्‍याउन गएका नेपाल परिवार नियोजन संघ, कैलाली शाखाका युवा संयोजक खगेन्द्र जोशी भन्छन्- स्थानीय एक शिक्षकले मलाई देखाएर संघको कर्मचारीमात्र हो भनेर वादी समुदायलाई सम्झाएपछि म भागेर अफिस आएँ ।

यो संवाददाता मुढामा गएको बेलामा पनि परिवार नियोजन संघले ३ हजार कण्डम स्थानीय तरुणा वादीलाई हस्तान्तरण गरेको थियो । ‘यो कण्डम २० जना मूढाका दिदीबहिनीको लागि एक हप्ताको लागि हो । वादी समुदाय यौन रोगबारे सचेत छ, कण्डमको काम सबैलाई थाहा छ ।’ कण्डम लिंदै तरुणाले अगाडि भनिन्- हाम्रो सम्पत्ती नै यही हो, यसैबाट ज्यान जोगिएको छ, माया नमार्नुहोला सर ।’

संघको कैलाली शाखाबाट प्राप्त तथ्यांकअनुसार सन् २००७ को अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्ममा यौनकर्मी महिलाको लागि नौ हजार कण्डम वितरण गरिएको थियो । यस्तै केन्द्रबाट प्राप्त तथ्यांकअनुसार सन् २००६अप्रिलदेखि २००७ डिसेम्बरसम्ममा १९हजार चार सय ४६ वितरण गरिएको थियो ।

यौन व्यवसायीहरू उत्पादनमूलक काममा
नेपाल परिवार नियोजन संघले यौनकर्मी महिलाहरूको व्यवहार परिवर्तनको लागि विभिन्न सिपमूलक तालिम तथा तालिमअनुसारको काम गर्नको लागि ऋण पनि दिंदै आएको छ । माथि उल्लेखित अधिकांश यौनकर्मीहरूले व्यक्तिगत तथा सामूहिक ऋण लिएर विभिन्न किसिमका पसल संचालन गर्ने, पशुपालन गर्ने, चिप्स, दालमोठ,अचार, मैनबत्ती बनाउने तथा बेच्ने काम गर्दै आएका छन् ।

उत्पादनमूलक काममा सरिक भएपछि यौनकर्मी महिलाहरूले ‘पार्टनर’ कम गरेको दावी गरिएका छन् । साथै उनीहरूको कथन छ- कामै नपाएर यौन कार्य गरेको हो, काम गर्ने मेलो भए पछि त किन ग्राहक खोज्दै जानु र ?

परिवार नियोजन संघका कार्यक्रम अधिकृत श्याम बस्नेत पनि यौनकर्मी महिलाहरूलाई उत्पादनमूलक काममा सहयोग गरिएपछि स्वास्थ्यमा हुने जोखिम घट्दै गएको बताउँनुहुन्छ । संघकाअनुसार चितवन, दाङ, कैलाली र बाँके जिल्लामा ८३ जना यौनकर्मी महिलाहरूलाई ऋण दिइएको छ । ‘’द्वन्द्व प्रभावित पश्चिमी तथा सुदूर पश्चिमी जिल्लाका महिला यौनकर्मीलाई यौन रोग तथा एचआइभी एड्ससंक्रमण विरुद्ध कार्यक्रम’ ‘ शिर्षको परियोजना अर्न्तर्गत यौनकर्मी महिलालाई सहयोग गरिंदै आएकोमा परियोजना समाप्त भएपछि पनि संघको ‘कोर प्रोग्राम’ अर्न्तर्गत पारेर आगामी वर्षा पनि ऋण सहयोग दिंदै जाने कार्यक्रम रहेको संघका कार्यक्रम निर्देशक गिरीधारी शर्मा बताउँनुहुन्छ ।

संघले दिएका ८ हजारसम्मको ऋण तिर्नको लागि महिलाहरू आफूले लिएको तालिमअनुसार काम गरेर ऋण तिर्दै पनि आएका छन् भने कतिपयले तिरेका छैनन् । वादी समुदायका अधिकांश महिलाहरूले ऋण लिएका छैनन् । कैलाली परिवार नियोजन शाखाका जिल्ला शाखा अधिकृत देवराज जोशीकाअनुसार १५ जना वादी महिलाले मात्र ऋण लिएका छन् भने ‘वादी समुदायमा ऋण दिएपछि फिर्ता नहुने प्रबृत्ति बढ्दो छ ।’

‘पियर एजुकेटर’
ऋण लिएका तथा नलिएका कतिपय महिला यौनकर्मीहरूले (पियर एजुकेटर’ -साथी शिक्षक) को रूपमा अन्य यौनकर्मी महिलाहरूलाई यौन रोगको जोखिम तथा रोगबाट बच्ने उपायको बारेमा सल्लाह दिने गरेका छन् । यी पियर एजुकेटरको प्रत्येक जिल्लामा रहेको ड्रप इन सेन्टरमा समय समयमा भेटघाट गरेर सल्लाह गर्ने, परेको समस्यामा एक आपसमा समाधानको प्रयास गर्दछन् । चार जिल्लामा २३ वटा पियर एजुकेटर समूह रहेेको छ जहाँ आवश्यकताअनुसार छ देखि १० जना सम्मको समूह हुने गरेको छ ।

छरिएर रहेका प्रायः यौनकर्मीहरू अहिले परिवार नियोजन संघ र जनरल बेलफेयर प्रतिष्ठानको सकृयतामा समुहमा आएका हुन् । संघको अनुमानमा चितवनमा करीव छसय जना, बाँकेमा पाँच सय जना, कैलालीमा करीव छ सय जना र दाङमा करीव छ सय जना रहेको छ । यी संख्यामा रहेको यौनकर्मीलाई ‘पियर एजुकेटर’ले आवश्यकताअनुसार सुरक्षित यौन सम्बन्ध कायम गर्न अपनाउनु पर्ने विधि, एचआईभी एड्सबाट बच्ने उपाय, यौनरोगबाट बच्ने उपाय तथा रोग लागेपछि गर्नुपर्ने स्वास्थ्य विधिको बारेमा तालिम दिने, जानकारी गराउने गर्दछन् ।

‘पियर एजुकेटर’को रूपमा पनि काम गर्दै आएकी कैलाली मुढाकी तरुणा वादी भन्छिन्- समूहगत रूपमा तालिम पाउँदा रोगबाट बचियो, यौन रोग लागेकालाई उपचार हुँदै गरेको छ । ‘आफ्नै घरमा क्लिनिक संचालनार्थ ठाउँ समेत उपलव्ध गराउँदै आएकी तरुणा भन्छिन्- तीन तीन महिनामा रगत जाँच हुन्छ, परिवार नियोजनले डाक्टर पठाउँछन् । गर्भपतन, यौनरोग, कण्डम प्रयोगबारे हामी सबैले बुझेका छौं ।

श्रीमानले वाध्य पार्‍यो
मेरो विवाह भएको १० वर्षभयो । मेरो एक छोरा र एक छोरी छन् । तिनलाई पढाउन, पाल्नको लागि म यौन व्यवसाय गरेर कमाउँछु, श्रीमान समय समयमा गाउँबाट आएर पैसा लिएर जान्छ । अहिले पनि श्रीमान पैसा लिन आएको छ ।

मलाई श्रीमानले नै यौन व्यवसाय गर्न बाध्य पारेको हो । नौ दश पटक श्रीमानले नै दलाली गरेर मलाई सम्बन्ध राख्न पठायो । पछिल्लो पटक मैले दाजु भन्दै आएको मान्छेसँग सुत्न पठाए पछि म आफैं जान थालें । मैलै दाजु मानेको मान्छे मेरो श्रीमानको अगाडि सम्बन्ध राख्न अन्कनायो तर मेरो श्रीमानले थाहै नपाएजस्तो गरेर बसिदियो । मेरो श्रीमानले नै मलाई यस्तो काममा लगायो भने मैले कोसँग लुकेर बस्नु पर्‍यो र - अब त खुल्लम खुल्ला जान्छु, यसै बदनाम उसै बदनाम ।

मेरो श्रीमानलाई पैसा भएपछि केही चाहिन्न । शुरुमा १२ सय लिएर एकजना आर्मीसँग सम्बन्ध कायम गर्न पठायो । यसपछिका दिनमा ४।५ हजार कमाउँथें तर अहिले मैले आफ्नो ग्राहक कम गरेको छु । मलाई माया गर्ने नसिम नाम गरेका एकजना साथी पाएको छु । नसिम मलाई विवाह गर्न चाहन्छ, श्रीमानकै अगाडि आएर बस्छ, सँगै सुत्छ, श्रीमान केही भन्दैन । पैसा दियो भने मेरो श्रीमानले ऊसँग विवाह गर्न पनि दिन्छ होला । तर म छोराछोरी छोड्न सक्दिन । नसिम पनि मप्रति इमान्दार छ, उसको राम्रो परिवार छ । त्यसैले डर पनि लाग्छ ।

यौन व्यवसायीमा कण्डम प्रयोग बढ्दो
गिरीधारी शर्मा पौडेल
कार्यक्रम निर्देशक, नेपाल परिवार नियोजन संघ
यौन व्यवसायी महिलाहरू यस क्षेत्रमा आफ्नो इच्छाले, रहरले गरेको नभएर बाँच्नको लागि गरेको पाइन्छ । कसैले गर्दै आएको कामलाई हामीले छाड् भन्न मिल्दैन र छोड् भन्दैमा छोड्दैनन् पनि । हाम्रो उद्देश्य यौनकर्मी, तेस्रो लिंगी, तथा युवा वर्गलाई सुरक्षित गर्नु हो । उनीहरूलाई एचआईभी एड्स तथा विभिन्न प्रकारका यौन रोगबाट बचाउनको लागि हामीले कण्डम वितरण गर्दै आएका छौं । कण्डम वितरणलाई नकारात्मक रूपमा नलिई सकारात्मक रूपमा लिइनु पर्छ । कुनै एचआईभी भएको व्यक्तिसँग यौनकर्मी महिलाको सर्म्पर्क हुन गयो भने उसले धेरैजनालाई र्सार्न सक्ने हुँदा यो जोखिमलाई पनि बुझ्नु पर्छ ।

हुनत हामीले यौनकर्मी महिलाहरूलाई ‘कण्डम नेगोशियशन’ तालिम पनि दिने गरेका र्र्छौं । यो तालिमका कारण धेरै सकारात्मक पक्षहरू देखिन थालेका छन्, कण्डम प्रयोग बढ्न थालेको छ । हुनत एचआईभीका बारेमा दिइन थालिएको शिक्षा, चेतनाका कारण विश्व परिदृश्यमा एचआईभी संक्रमित हुने व्यक्तिको अनुपात कम हुन थालेको छ । यो परिदृश्यको विकास नेपालमा पनि हुनु पर्छ ।

सिपमूलक तालिम सहित काम गर्न थालेपछि यौन व्यवसायीहरूले आफ्नो व्यवसाय परिवर्तन गरेको तथा आफ्ना साथी कम गर्नेतिर गएको पनि पाइएको छ । विभिन्न व्यवसाय गर्दा यौन व्यवसायको लागि घुम्ने समय कम हुने हुँदा पनि उनीहरूमा एचआईभी तथा यौनरोगको खतरा न्यून हुँदै गएको छ ।

अमिका राजथला
(हसना म्यागेजिनमा २०६४ माघ महिनामा प्रकाशित लेख )

अचानक एकदिनको कुरा हो, मेरी आमा मेरो पढाइको बारेमा बुझ्न मेरो स्कुलमा आइन् । मैले मेरा साथीहरूलाई उनी मेरी आमा हुन् भनेर चिनाउन सकिन, किनकि मेरी आमा अत्यन्तै कुरुप थिइन् । उनी त्यसरी मेरो स्कुलमा आउँदा मलाई अत्यन्तै नराम्रो लाग्यो । मैले उनलाई कर्के आँखाले हेरेँ र बाहिरतिर दौडिएँ ।

अर्को दिन मेरो एकजना साथीले मसँग मेरी आमाको बारेका कुरा उठायो । उसले मलाई भन्यो- “छ्या तिम्री आमाको त एउटा मात्रै आँखा ! कस्ती काली त्रि्री आमा त ! त्यस्ती कुरुप बुढीलाई आमा भन्न तिमीलाई लाज लाग्दैन ?” उसको कुरा सुनेर म मरेजस्तै भएँ । आखिर त्यस दिन मेरी आमा किन स्कुलमा आएकी होलिन् ! उनीप्रतिको रिस र आक्रोशले म आफैँलाई चिथोरुँ जस्तो लाग्यो । साथीहरूको अगाडि बेइज्जत भएको भन्ठानी मलाई भुतुक्क मरुँ जस्तो पनि लाग्यो ।

एकदिन मैले आमालाई बेस्सरी झपार्दै भनेँ- “तिमी किन गयौ मेरो स्कूलमा, आफ्नो कुरुपता प्रदर्शन गरेर किन मेरो बेइज्जत गर्‍यौ ?” मैले आबेगमा नै भनिदिएँ- “तिमी मर्न नसकेकी बुढी ।” मेरी आमाले कुनै प्रतिउत्तर दिइनन् । मैले आमालाई गरेको गाली सम्झेर मलाई कत्ति पनी पछुतो लागेन किनकि म उनीसँग असाध्य रिसाएको थिएँ । उनको कुरुपताले ममा घृणाभाव बढाइरहेको थियो ।

मलाई त्यो घरबाट धेरै टाढा भाग्न मन लाग्यो ताकि अब उनीसँग कहिल्यै भेट नहोस्, उनको कुरुप अनुहार देख्नै नपरोस् । दिनहरू बित्दै गए ।

त्यसपछि मैले धेरै मेहनेतका साथ पढेँ । मैले स्वदेशमा मात्र होइन विदेश गएर पढ्नसमेत छात्रवृत्ति पाएँ । मैले धेरै पढेँ र पछि बिहे पनि गरेँ । शहरमा एउटा सुन्दर घर पनि बनाएँ । यतिखेर मेरा आफ्नै छोराछोरी पनि भइसकेका थिए ।

म आफ्नै संसारमा मस्त थिएँ । मेरो मस्तीको सँसारमा एकदिन अचानक मेरी आमा आइपुगिन् । मेरो घरको ढोकामा मेरी आमा उभिएकी थिइन् । उनीसँग भेट नभएको निकै भइसकेको थियो । बुढ्यौलीका कारण उनको कुरुपता अझै बढेको थियो । उनले आफ्ना नातिनातिनालाई त देखेकीसम्म थिइनन् । मेरो ढोकामा उभिएको उनको त्यो कुरुप अनुहार देखेर मेरा बच्चाहरूले उनलाई बेसरी जिस्क्याए, गिज्याए । उनले मेरा सन्तानलाई गाली गरिन् र थप्पड पनि लगाइन् । मेरो घरआँगनमा मेरै सन्तानले गाली र थप्पड खाएको देख्दा मलाई असैहृय भयो । मैले उनलाई बेसरी कराएँ । “तिमी किन आएकी यहाँ ? कसले बोलायो तिमीलाई ? तिम्रो यो अनुहार लिएर कहिल्यै आउनुपर्दैन यहाँ । जाउ, गइहाल तुरुन्त गइहाल ।”

मेरो गाली सुनेर उनले विस्तारै जवाफ दिइन्- “माफ गर, सायद मैले गलत ठेगाना समातेछु । म तिम्रोमा आएर अब कहिल्यै पनि तिमीलाई दुख दिनेछैन ।” यति भनेर उनी त्यहाँबाट तुरुन्तै हराइन् ।

अरू केही वर्ष बितेर गए । एकदिनको कुरा हो गाउँको मेरो पुरानो विद्यालयमा पुनर्मिलन समारोहको आयोजना गरिएको र त्यसमा अनिवार्य सहभागी हुन लेखिएको निम्तोपत्र मेरो हातमा पर्‍यो । कुनै विजनेस ट्रिपमा जाँदैछु भनेर मैले मेरी श्रीमतीलाई ढाँटेँ र म मेरो पुरानो विद्यालयको त्यो समारोहमा भाग लिन गएँ ।

समारोहको अन्त्यसँगै त्यहीँ नजिकै रहेको मेरो पुरानो गाउँमा घुम्न मलाई उत्सुकता जागेर आयो । म मेरो पुरानो गाउँतिर गएँ । मैले गाउँलेहरूबाट मेरी कुरुप आमा मरिसकेको थाहा पाएँ । आमाको मृत्यूमा मलाई कुनै विस्मात लागेन । एक सामान्य घटना घटेजस्तै मैले त्यसलाई सहज ढंगले पचाएँ । उनका लागि मसँग एक थोपा आँशु पनि थिएन । तर मृत्यूअघि मेरी आमाले मलाई लेखेको एउटा चिठी गाउँलेहरूले मेरा हातमा थमाइदिए । चिठी खोलेँ र पढ्न थालेँ । चिठीमा यस्तो लेखिएको थियो-

मेरो प्रिय छोरा,

मलाई माफ गर म तिम्रो घर आएर तिम्रै छोराछोरीलाई गाली गरेँ । मैले तिमीलाई पटक पटक दुःख पनि दिएँ । तिमी आफूले पढेको गाउँको विद्यालयमा आउँदैछौ भन्ने थाहा पाएर म निकै खुसी भएकी थिएँ तर तिमीलाई हेर्न म उठ्न सकिन छोरा । म निकै बिरामी थिएँ । तिमीलाई हर्ेर्ने मेरो अन्तिम धोको पनि पूरा गर्न सकिन । तिमी ठूलो हुँदासम्म मैले तिम्रो चित्त बुझाउन कहिल्यै पनि सकिन । छोरा, तिम्रो आँखामा म सदा घृणाको पात्र भइरहेँ । मैले तिमीलाई निकै दुःख दिएकी छु ।

छोरा, तिमीलाई थाहा छैन जब तिमी सानो थियौ- अचानक एउटा दुर्घटनामा परेका थियौ । त्यही दुर्घटनामा तिमीले एउटा आँखा गुमायौ । एउटी आमा भएकीले मैले तिमीलाई एउटा मात्र आँखा भएको हेर्न सकिन । हुन पनि कसरी सक्नु, आफ्नै सन्तान एउटा मात्रै आँखा लिएर हुर्किरहेको छ । तिम्रा साथीहरूले तिमीलाई एकआँखे भनेर हेपेको र जिस्काएको मैले सहनै सकिन । अनि एकदिन मैले तिमीलाई अस्पत्ताल लिएर गएँ । अस्पतालमा आँखा किनेर प्रत्यारोपण गर्न धेरै रकम चाहिने रहेछ तर मसँग त्यति धेरै पैसा कहाँ थियो र !? अन्ततः डाक्टरलाई मैले मेरो आफ्नै एउटा आँखा झिक्न लगाएँ र त्रि्रो बिग्रिएको आँखामा प्रत्यारोपण गरिदिएँ । अब तिमीसँग दुइवटै आँखा भए । आहा, तिमी कति सुन्दर देखियौ । मेरा निम्ति जीवनको यो अत्यन्तै दुर्लभ खुशी थियो ।

प्यारो छोरा, आज मलाई निकै गर्व लागिरहेको छ । मेरो सन्तान जसले आज मेरै आँखाबाट संसार हेरिरहेको छ । आखिर के नै फरक भयो र मैले हेर्ने संसार आज मेरै आँखाबाट मेरो आफ्नै छोराले हेरिरहेको छ । त्यो त्यही आँखा हो, जुन आँखाले मैले पहिले संसार हेर्ने गर्दथेँ आज मेरो छोराले हेरिरहेको छ । म निकै खुसी छु छोरा । म अब यो संसारमा रहनु र नरहनुमा केही फरक छैन किन कि मेरो ठाउँमा आज मेरो छोरा छ अनि मेरै आँखाले यो अनुपम संसार हेरिरहेको छ । तिमी जहाँ रहन्छौ सुखी रहनु, सम्पन्न रहनु? यो मेरो आशिर्वाद तिमीलाई । छोरा तिमीले अब कुनै पनि बेला सोच्नुपर्दैन कि तिम्री यो कुरुप आमा आएर तिमीलाई फेरिफेरि दुःख दिनेछ । तिमीलाई नहेरी बस्न नसकेकीले मात्र कहिलेकाँही तिमीलाई भेट्न आउँथे, अब त त्यो दिन पनि सकियो छोरा, अब तिमी सधैसधै सुखी रहनु ।

मेरो सारा आशीवाद र माया तिमीलाई ।

उही तिम्री

कुरुप आमा
(इन्टरनेटमा अङ्ग्रेजी भाषामा रहेको अज्ञात लेखकको यो कथा सुमन भट्टर्राईले रुपान्तर गर्नुभएको हो / यो कथा नेपाल एफएम 91.8 बाट प्रसारित साहित्य सुधा कार्यक्रममा बिहीबार (५ गते) प्रसारण हुँदैछ । समय सवा ९ बजे)

………………………………………. उसले नसम्झेला यो कुरा किनभने कृष्ण सानै थियो जुन बेला ढाडमा उसलाई मजेत्रोले बाँधेर म मेलापात जान्थें । उसलाई घुम ओढाई खेतको डिलमा सुताएर असारको झमझम पानीमा आफू भिजेर पनि धान रोप्थें, मात्र दुई छाकको जोहो गर्न । तर उसले नबिर्सनु पर्ने हो - मैले बिहानभरि अरुका भाँडा माझेर ९ बजे हतार-हतार उसको लागि जहाँ जे मिल्छ त्यही खानेकुरा लिएर आउँथे, उसलाई स्कुलजान तयार पार्थें र स्कुल पठाई दिउँसोको काममा लाग्थें । साँझ म फर्कदा ऊ स्कुलबाट फर्किसकेको हुन्थ्यो । जत्ति नै थाकेकी भएपनि म सोध्थें उसलाई “बाबु, आज के पढिस् ?” अनि ऊ फुर्कंदै सुनाउथ्यो दिनभरको कथा । उसले घर आएर घोकेको पाठ मलाई सुनाउँदा सम्म जाउलो, खिचडी या जे होस् मैले बनाइसकेकी हुन्थें । के यी सब कुरा उसले बिर्सेकै हो त ? सोच्दो हो उसले त्यो बाटो अव कहिल्यै हिड्नुपर्दैन, त्यसैले त ऊ ती सब कुरा सम्झिराख्न आवश्यक ठान्दैनहोला । तर उसलाई र मलाई एउटै चुहिने छानामुनि उभ्यादिने त्यो समयले ऊ भित्र कुनै पनि छाप छोडेन त ?
आज यी सब कुराहरू म किन सोचिराखेकी छु ? किन भन्न सक्दिन म उसलाई ? किन उसलाई एकाबिहानै पूर्वतिर देखाएर भन्न सक्दिन “बाबु, अझै साक्षी छ यो घाम हाम्रा ती दुर्दीनहरूको ।” तर म भन्न सक्दिन । मेरोलागि त सवै भौतिक सुखहरूले भरिएको आजको दिन नै जीवनको सवैभन्दा दु:खलाग्दो दिन बनेको छ ।
हो, हाम्रो सोचाइलाई हामीले बदल्नुपर्थ्यो, तर सकेनौं । तथापि उसलाई त आफूखुसी गर्न दिएका थियौँ । उसले पढेको डाक्टरी र उसलाई पढाउन उसको बुबाले गरेको कर्मकाण्ड विचको सम्वन्धको हिसावकिताव पनि गर्नु पर्ने हो । उसले यी सब कुरा गरेन । सायद गर्नै सकेन ।
आज बिहान उसले भन्यो “आमा घर छँदैछ…………, म पनि बारम्वार आउनेगर्छु”, ऊ अक्मकियो । मानौं ऊ जे भन्न चाहिरहेको थियो त्यो कुरा उसको घाँटिको नलीभन्दा पनि बढी वक्र थियो । “यहाँ बस्दा केही अप्ठ्यारो भयो……त्यसैले अफिसको छेउमा नै डेरा लिएर बस्ने बिचार गरेको ।” हो उसको कुरा स्वभाविक थियो । उसलाई अप्ठेराहरू थिएहोलान् । तर हामी ? के हामी यो घर यहाँ सजाइएका सामानहरू ………यिनै भौतिक विलासका लागि मात्र यहाँ बसिरहन्थ्यौँ ? सायद उसले यस्तै सोचेको हुनुपर्छ……….। होइन उसले यस बारेमा केही सोचेन । भन्छन् गर्भमा हुँदा आमाको दु:ख समेत सन्तानले अनुभव गरेको हुन्छ । हुनसक्छ उसले आफ्नो विवेकको ढोका बन्द गरेको होस् । ऊ आफैँ तर्सेको हुनसक्छ आफ्नो विवेकसँग । पुराना दिनका स्मृतिहरूलाई उसले प्रवेश निषेध गरेको हुनसक्छ ।
हो, हामी यहाँ आफ्नै खुसीले आयौँ । ऊ एक्लो छ भनेर । गर्न त सवै उसैले गर्žयो । हामी आएपछि घर बनाउने भन्यो । उसले सवै व्यवस्था गर्žयो । हामीले रेखदेख गरिदियौं । घर बन्यो । भन्थ्यो “एक्लो हुँदा अव्यवस्थित भइदोरहेछ ।” र, हामीले आफ्नो कर्तव्य अनि उसको अभाव दुवै पूरा गरिदिन उसको विवाह गरिदियौं, उसैको अस्पतालकी नर्ससँग । एक पटक उसले घरमा लिएर आएको थियो तिनलाई अनि चिनाएको थियो “उनी हुन सुलोचना
। अस्पतालमा राम्रो सेवा गरेर सवैको मन जितेकी छिन् ।” मलाई लाग्यो कतै उसको पनि मन जितिसकेकी त होइन ? किनभने एक नजरमै मेरो मन सरलाले जितिसकेकी थिई । मैले ढिला गरिन । सर्वेसलाई दवाव दिएजस्तो गरेँ उसले हुन्न भनेजस्तो गरेर पनि स्विकृति दियो । वस् हामीले आफूले गर्नु पर्ने जति गर्žयौ ।
त्यस्तो केही त भएको थिएन जसको कारण उनीहरूले हामीबाट छुटकारा पाउन खोज्नुपरोस् । हो यत्ति चैं भनेकी थिएँ मैले सरलालाई “यसरी रात विरात नभनी ड्युटी गरे घर कसरी चल्छ ? दुलही घरको पनि अली ख्याल राखे राम्रो हुन्छ । अहिले त तिमी दुई मात्र छौ, हामी जे जसरी गरिहाल्छौं- पछि बच्चा भएपछि समस्या हुन्छ ।” सायद मैले पनि नभन्नुपर्थ्यो । सवैकुरा आफूले सोचेजस्तो हुन�